Schilderijen
Inner world
Het meisje en de wolf
Portretten
Musici
Landschappen

Boeken
Niet storen. Een kritische beschouwing over de Riagg 
Wie is er nu gek? Over kronkels in de therapeutische relatie

Nog altijd. Levensverhaal van een Auschwitz-overlevende
Tien componistenportretten in woord en beeld
Keerpunt. Over persoonlijke crises en kansen

Praktische 
info  over 
de ggz hulp
 CV  Saar Roelofs

Geen talent voor volgzaamheid: 
ervaring als psycholoog in de ggz


saar.roelofs@xs4all.nl 

© Partner  Productions

 

 

 

DE RIAGG NA DE BIJLMERRAMP:

EEN METAMORFOSE

Passage uit dr Saar Roelofs' 
boek Niet storen 

(BelvťdŤre, 1997)

 


Op 4 oktober 1992 stort een El Al Boeing neer op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg in het hartje van de Amsterdamse Bijlmermeer. Er vallen 43 doden. Vele ooggetuigen en nabestaanden zijn ernstig getraumatiseerd. De Riagg Zuidoost (opgegaan in Arkin GGZ Amsterdam) bevindt zich op een steenworp afstand van de rampplek en biedt hulp aan de rampslachtoffers. 
84% van de slachtoffers heeft een migratieachtergrond. 

In de jaren voorafgaande aan de Bijlmerramp heerst in de Riagg Zuidoost een diepgewortelde cultuur van angst, intimidatie en machtsmisbruik die al jarenlang bestaat. Een organisatieadviseur die meerdere malen is binnengehaald om orde op zaken te stellen, spreekt in 1991 in zijn rapport De toekomst kijkt achterom over een "hopeloze jungle". 

De Bijlmerramp brengt echter tijdelijk een sprankje collectieve empathie in de organisatie. De Riagg verandert van een gesloten en bureaucratische organisatie in een open en slagvaardige instelling. In tegenstelling tot de gangbare praktijk staat de hulpvraag van de cliŽnten centraal. 

Deze metamorfose is echter van korte duur. 

Saar Roelofs is ten tijde van de Bijlmerramp werkzaam als afdelingshoofd in die Riagg Zuidoost. Hieronder volgen haar observaties over de ontwikkelingen in de Riagg na de ramp.



D
e Riagg na de Bijlmerramp: een metamorfose

De organisatie: van binnen naar buiten

In de eerste periode na de ramp is de Riagg in rep en roer. Hulpverleners, managers, secretariaatsmedewerkers Ė iedereen draaft door de gangen op zoek naar elkaar, naar houvast, naar orde in de chaos. De tientallen behandelkamertjes in hoofdbouw, aanbouw en noodbarakken worden in de geheel gelijkvloerse Riagg door een wirwar van gangen met elkaar verbonden. In het centrum van dit conglomeraat van bouwsels vormen twee hoofdgangen een kruispunt. Hier worden de belangrijkste beslissingen genomen, hier overlegt iedereen met iedereen, hier vraagt men elkaar om raad zonder onderscheid naar afdeling, discipline of behandelteam.
De cliŽnten lopen af en aan. Zij vragen om hulp bij de verwerking van de schokkende gebeurtenis en om advies bij tal van praktische problemen. De directe beschikbaarheid voor de cliŽnten wordt nu belangrijker geacht dan bureaucratische regelgeving. In de eerste week na de ramp is de Riagg tot elf uur 's avonds en ook in het weekend open. Op nieuwe inschrijfformulieren vult men alleen de allernoodzakelijkste gegevens in. Vertegenwoordigers van uiteenlopende disciplines en methoden werken intensief samen om zo snel mogelijk een passend hulpaanbod te creŽren. 
Wegens de enorme toestroom van allochtone cliŽnten komt nu ook het migrantenbeleid in een stroomversnelling. Kort na de ramp wordt een nota aangenomen waarin het bestaande migrantenbeleid op het gebied van personeelszaken, hulpverlening, deskundigheidsbevordering, registratie en onderzoek wordt aangescherpt. Om taal- en cultuurbarriŤres te overbruggen, worden extra allochtone hulpverleners aangetrokken.
De houding naar buiten is ongekend open. De omvang van de ramp dwingt alle instellingen voor ggz in de regio tot een intensieve en flexibele samenwerking. Binnen twee weken na de ramp ligt een gezamenlijk beleidsplan op tafel. De Riagg trekt de regio in om voorlichting te geven. Er wordt een voorlichtingsfolder in zeven talen verspreid. De Riagg Zuidoost, wegens haar geslotenheid en abominabele huisvesting in de regio ook wel De Bunker genoemd, breekt open.

De ramp laat zien dat er in de organisatie een potentieel aan creativiteit, flexibiliteit en bezieling schuilt dat dwars op het gangbare systeem staat. De kwaliteiten van de individuele medewerkers komen nu maximaal aan bod. Tegelijkertijd wordt er een collectief doel nagestreefd. Individuele verantwoordelijkheid, eigen initiatief en een persoonlijke visie staan nu niet meer haaks op de organisatiestructuur. Integendeel, deze kwaliteiten staan nu in dienst van een hoger doel. De vliegramp creŽert een paradoxale situatie: de desintegratie van het gangbare hulpverlenings- en organisatiemodel heeft tot gevolg dat de Riagg-medewerkers als geÔntegreerde personen kunnen functioneren. Het is niet voor niets dat de uitdrukking die de Chinezen voor 'crisis' gebruiken -wei-ji - is samengesteld uit de karakters voor 'gevaar' en 'gunstige gelegenheid'.


De hulpverlening: van diagnose naar verhaal

De cliŽnten. Op de avond van de vliegramp wordt het leven van talrijke mensen in de Bijlmermeer in ťťn klap totaal ontwricht. Mensen hebben hun buurtgenoten van balkons zien springen, zijn in paniek hun kinderen kwijtgeraakt, hebben tussen de wrakstukken naar familie, dierbaren of vrienden gezocht. Weer anderen hebben vanuit hun flat het vliegtuig regelrecht op hun overburen zien invliegen. Zij slapen nauwelijks, eten slecht. Voelen niets meer. Of juist te veel: "Zelfs mijn haren en nagels doen pijn". Zij verkeren in doodsangst bij ieder overvliegend vliegtuig. Hebben nachtmerries. Komen het huis niet meer uit en overleven met restjes uit hun ijskast. Zwerven verdwaasd rond de plaats van de ramp. Mensen komen geheel ontredderd naar de Riagg. Zo staat er 's avonds ineens een oudere vrouw bedremmeld in de hal: zij heeft twee van haar dochters zien verbranden en kan de beelden niet van zich afzetten. 84% van de cliŽnten heeft een migratieachtergrond.

Het hulpaanbod. Ten overstaan van het immense leed waarmee zij nu op directe wijze worden geconfronteerd, laten de hulpverleners hun houding van autoriteit los. Er wordt advies ingewonnen bij externe traumaspecialisten die wijzen op de noodzaak van een gebeurtenis-gerichte benadering waarin het verhaal van de cliŽnt centraal staat en waarin geen plaats is voor fixerende psychiatrische classificaties. Binnen vier weken na de ramp is een hulpaanbod voor ooggetuigen en omwonenden gereed. Dit aanbod is gericht op de preventie van stoornissen in de verwerking van de traumatische gebeurtenis. De belangrijkste kenmerken van dit hulpaanbod zijn als volgt. 

De hulpvraag van de cliŽnt staat centraal. Het vertellen van de schokkende ervaringen vormt het kernproces in de hulpverlening.

In sommige gevallen komen nu voor het eerst ook vroegere pijnlijke of traumatische gebeurtenissen aan de orde die voorafgaande aan de ramp in de regel werden 'toegedektí. 

Er is aandacht voor zowel de sociale en maatschappelijke situatie als voor de lichaamsbeleving van de cliŽnt. 

Voor de cliŽnt is de diagnose helder: zijn klachten vormen normale reacties op abnormale gebeurtenissen; ze vormen adequate pogingen om aan de in de buitenwereld opgelopen stress het hoofd te bieden en zijn geen tekenen van een intrapsychisch conflict.

In de relatie tussen hulpverlener en cliŽnt wordt de macht geminimaliseerd. De hulpverlener is zelf emotioneel geraakt en herkent iets van zichzelf in de cliŽnt. Hij of zij deelt zijn kennis en is niet de gezonde en gezaghebbende deskundige tegenover een zieke en afhankelijke cliŽnt. 

De hulpverlener legt de nadruk op het gezonde en krachtige deel van de cliŽnt.

Vergeleken met haar gangbare werkwijze heeft de Riagg Zuid-Oost zich na de ramp ruim overtroffen.

 

Terugkeer naar de oude werkwijze

De metamorfose is van korte duur. De Riagg ziet in de ontwikkelingen na de ramp eerder het gevaar dan een gunstige gelegenheid om nieuwe wegen in te slaan. Drie maanden na de ramp is de behoefte aan "terug naar normaal" groter dan de behoefte om de verworvenheden van het moment een plaats te geven in de gangbare Riagg‑praktijk. De vernieuwingstendenzen worden in de kiem gesmoord. De rol van de afdeling Preventie, Innovatie & Onderzoek, die wegens haar expertise op het gebied van migrantenhulpverlening en vernieuwing een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de opzet van de hulpverlening aan de slachtoffers van de ramp, is uitgespeeld. De afdeling Psychotherapie neemt haar gebruikelijke machtspositie weer in. Wegens bezwaren uit deze afdeling trekt het Riagg-management het nieuwe migrantenbeleid dat na de ramp korte tijd heeft dienstgedaan weer in. De directeur stelt het hoofd van de afdeling Psychotherapie aan als zogeheten persattachť, aan wie alle uitgaande berichten en geschriften over de ramp ter beoordeling voorgelegd dienen te worden. De persattachť brengt wijzigingen aan in de manuscripten die voor publicatie bestemd zijn of verbiedt publicatie. Hiermee is een officieel ingestelde censuur in de Riagg Zuidoost een feit. De hulpverleners trekken zich weer terug tussen de vier muren van de behandelkamers met de bordjes Niet storen. Opnieuw worden er zielloze psychiatrische diagnoses gesteld. De organisatie sluit zich.  

Hoopvol

Met de opzet van het hulpaanbod voor de slachtoffers van de Bijlmerramp liep de Riagg Zuidoost anno 1992 spontaan vooruit op de alom aanbevolen ontwikkelingen in de geestelijke gezondheidszorg, waarin de behoefte van de cliŽnt centraal staat en niet die van de hulpverlener of organisatie. Er was sprake van een collectieve inzet van het Riagg-personeel, waaraan geen reglement, strategie of kwaliteitsbewakend systeem te pas kwam. Hiermee vervulde de Riagg Zuidoost tijdelijk een voorbeeldfunctie voor andere Riaggís. Ook al werden de vernieuwingen in de Riagg in de kiem gesmoord, toch stemt het feit dat die ontwikkelingen daadwerkelijk van de grond kwamen hoopvol. Liefde voor het vak, bezieling, creativiteit en respect voor de belevingswereld van de cliŽnt zijn in de organisatie kennelijk wel aanwezig, zij het dat ze slechts onder extreme omstandigheden worden aangeboord. Zou het mogelijk zijn die krachten opnieuw te mobiliseren?


BRONNEN

Ggz-instellingen Amsterdam Zuidoost (16-10-1992). Nazorgplan Vliegramp Bijlmermeer.

Mittendorff, C. (1992-1993). Serie lezingen gehouden in het kader van een bijscholing overtraumaverwerking voor de hulpverleners in de Riagg Zuidoost naar aanleiding van de Bijlmervliegramp. Video-opnames, Riagg Zuidoost.

Riagg Zuidoost (1990-1993). CliŽntendossiers Volwassenenzorg 1990-1993.

Riagg Zuidoost (april 1990 - april 1993) Notulen & interne mailings.

Riagg Zuidoost (1992). Het allochtonenbeleid in een stroomversnelling. Beleidsnota van de afdeling Preventie, Innovatie & Onderzoek.

Riagg Zuidoost (oktober 1992 - januari 1993). Pre-advies en notulen van de projectgroep Hulpverleningsaanbod Vliegramp.

Roelofs, S. (1992, 20 oktober), namens alle ggz-instellingen in Amsterdam Zuidoost. Na de ramp: informatie en advies voor volwassenen. Informatiefolder voor cliŽnten  en overige bewoners van Amsterdam Zuidoost. In zeven talen.

Sande, R. van der, F. Hoof en G. Hutschemaekers (1992). Vraag en aanbod in de Riagg. Een praktijkstudie van de Riagg-zorg voor volwassenen. Utracht: Nederlands centrum Geestelijke volksgezondheid(thans Trimbos-instituut). Zie samenvatting.

 

Zie ook Saar Roelofs' Ervaring in de ggz > Afdelingshoofd Riagg Zuidoost >
Verzoek om artikel over de hulp na de ramp e.v. 

en/of 

Het lot van de slachtoffers van de Bijlmerramp



 

 

 


Schilderijen
Inner world
Het meisje en de wolf
Portretten
Musici
Landschappen

Boeken
Niet storen. Een kritische beschouwing over de Riagg 
Wie is er nu gek? Over kronkels in de therapeutische relatie

Nog altijd. Levensverhaal van een Auschwitz-overlevende
Tien componistenportretten in woord en beeld
Keerpunt. Over persoonlijke crises en kansen

Praktische 
info over 
de ggz hulp
 CV  Saar Roelofs

Geen talent voor volgzaamheid: 
ervaring als psycholoog in de ggz


saar.roelofs@xs4all.nl 

© Partner Productions