In Saar Roelofs' boek Niet storen uit 1997 wordt aan de hand van de vakliteratuur, dossieronderzoek en eigen observaties (als afdelingshoofd, onderzoeker & gedragstherapeut in de ggz) de status quo van de instellingen voor ambulante ggz uit die tijd beschreven.

Hieronder volgt enkele passages uit Niet storen over het troebele taalgebruik in de ggz.

Gezien het commentaar van de Volkskrant op het rapport Blijvend nabij van de Nederlandse ggz dd 12 augustus 2026 zijn deze passages nog steeds actueel.

 

---

 

Het jargon in de ggz

De taal in de ggz is omslachtig, ondoorzichtig, dor en onpersoonlijk. Het is een taal op zich die voor buitenstaanders nauwelijks is te volgen en die het gebrek aan communicatie en visie in de ggz camoufleert. De taal is ver verwijderd van concrete onderwerpen die er in de hulpverlening werkelijk toe doen, is niet in de werkelijkheid verankerd en spreekt niet tot de verbeelding.

Een voorbeeld

Een passage uit deel 3 van Niet storen over jargon m.b.t. de de zorgvernieuwing in de ggz anno 1995. De terminologie is afkomstig uit een dubbeldik themanummer van het Maandblad Geestelijke volksgezondheid (Mgv) uit 1995 over 'zorgvernieuwing’.

Het doel van de `zorgvernieuwing’ is het op gang brengen van een reorganisatie in de geestelijke gezondheidszorg. Die instellingen die de zorg voor de chronisch psychiatrische patiënten dragen, zouden soepeler moeten gaan samenwerken. Om die reden wordt door de betrokken instellingen - de psychiatrische ziekenhuizen, de psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen, de Riagg’s, de beschermde woonvormen en de dagactiviteitencentra - soms tot een fusie besloten. Zorg op maat is het devies, dat wil zeggen: de hulpverlening dient afgestemd te worden op de noden, wensen en mogelijkheden van de individuele cliënt.

Beleidsretoriek

'Zorgvernieuwing’ is een bijzonder lofwaardig streven. Helaas worden er weinig resultaten geboekt. Pogingen om de zorg te vernieuwen zijn veel te nadrukkelijk op de organisatie van de geestelijke gezondheidszorg gericht en hebben zelden te maken met de inhoudelijke kant van de hulpverlening. Daarmee is 'zorgvernieuwing’ vooral het domein van de beroepsvergaderaars. Over 'zorgvernieuwing in de regio', 'zorgvernieuwingsprojecten’ en het 'zorgvernieuwingsfonds’ worden vele congressen, studiedagen, symposia, seminars, themamiddagen en conferenties gehouden - op de hei, in de bossen of aan zee. Aan het daaruit voortvloeiende beleidsproza komt echter geen cliënt te pas. 'Zorgvernieuwingen'' zijn bijvoorbeeld: 'casemanagement', 'substitutie', 'multifunctionele eenheden', 'circuitvorming', 'functionele integratie’' 'deconcentratie’ 'fusieprocessen', 'gereguleerde concurrentie' en 'deïnstitutionalisering'. Van belang daarbij zijn: het 'besturingsinstrumentarium’ 'het randvoorwaardelijk debat', 'de organisatorische en functionele kaders', 'de territoriaal-gestuurde zorg', 'de circuit-gestuurde regio’s', 'het dominante sturingssysteem', 'de 5% regelvrije ruimte', 'de geïntegreerde lijnorganisatie', 'de infrastructurele voorzieningen', 'de marktfuncties' en 'het incrementeel beleid'. Dit alles met het oog op 'doelmatigheidsbevordering'.

Een hulpverlener over dit proza:

Eerst lees je het. Maar je snapt het niet. Dan lees je het nog eens, want je wilt bij de tijd blijven. Maar je snapt het nog steeds niet. Dan denk je:'O, wat zijn die mensen knap!' En dan ga je je afvragen: 'Ben ik nou zo dom? Ik ben vast te oud. Ik kan het allemaal niet meer bijbenen.'  Dan laat je het maar eens een tijdje liggen. En als je het dan drie maanden later nog eens leest dan denk je: 'Dit is gebakken lucht!'

Het nieuwe van de zorgvernieuwing lijkt tot nu toe voornamelijk neer te komen op een uitbreiding van het vergaderjargon met de meest actuele terminologie uit de wereld van het management. Een evaluatieonderzoek door het Trimbos-instituut leert dat de zorgvernieuwingsprojecten veel onrust, onzekerheid en spanningen binnen de betrokken instellingen teweegbrengen, maar geen vernieuwing van zorg.

Wolf, J. (1995). Zorgvernieuwing in de GGZ. Evaluatie van achttien zorgvernieuwingsprojecten. Utrecht: Trimbos-instituut

Waar is de patiënt?

De emeritus hoogleraar psychotherapie, Dries van Dantzig, reageert met een ingezonden als volgt op het bovengenoemde dubbeldikke nummer van het MGv:

In het eerste jaar van mijn medicijnenstudie vertelde de hoogleraar plantkunde, een veldbioloog, een anekdote over een dame die een laboratorium voor plantkunde bezocht. Zij werd rondgeleid langs de apparaten, de kokende kolven, de tikkende klokken, de elektrische weegschalen, de wijzerplaten, en toen aan het eind van de wandeling de rondleidende hoogleraar haar vol verwachting aankeek, zei zij zachtjes: 'Maar professor, waar is de plant?'
Ik kwam hierop, omdat ik uw dubbeldikke nummer over zorgvernieuwing had gelezen. Het trof mij namelijk, dat in geen van die verhalen over de belangrijke processen die blijkbaar in dit tijdsgewricht de GGZ doortrekken, mij iets verteld werd over wat die Vernieuwing teweegbrengt aan verbetering in het lot van een patiënt, die met deze vernieuwde zorg behandeld wordt. Natuurlijk geloof ik iedereen op zijn woord, maar toch kreeg ik na lezing van deze uiteenzettingen de neiging om, zachtjes, want beschaamd over mijn lekenstatus op dit gebied, te vragen: 'Maar collega’s, waar is de patiënt?’

Lees meer over de gang van zaken in de ggz op de webpagina De cultuur in de ggz.

---

Nog steeds actueel

Op 12 augustus 2026 verscheen het rapport van de Nederlandse ggz Blijvend nabij over hoe  de zorg voor mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen kan worden verbeterd.

Het hoofdredactioneel commentaar van de Volkskrant levert kritiek op het ggz-jargon. Hieronder een paar citaten:

Uit de aanbevelingen: ‘Investeer parallel in de negen versterkende bouwstenen om het systeem optimaal te laten functioneren (...) Zonder gezamenlijke Wmo + Zvw-financiering blijven OGGZ-bemoeizorg en FACT gescheiden door een overdrachtskloof waarin cliënten uit beeld raken, en blijven de achttien Movisiebouwstenen in paragraaf 7 een ambitie zonder uitvoeringsbasis.’

Een mogelijke oplossing van de rapporteurs: ‘Pilot de lumpsumberekening in minimaal vijf representatieve, gespreide regio’s via MKBA-methodiek. Sluit aan op bestaande Companenfactsheets per woondealregio.’

Misschien begrijpt iedereen binnen de ggz wat daar staat, maar het wekt toch de indruk van een instelling die zelf ook door de bomen het bos niet meer ziet. Op deze manier gebracht is dit geen heldere uitnodiging aan de politiek om in actie te komen.

 

Meer praktisch info over de ggz-hulp